Εκατοντάδες κρατούμενοι των ελληνικών φυλακών έχουν δικαιωθεί τα τελευταία χρόνια από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, επικαλούμενοι παράβαση του ά. 3 της ΕΣΔΑ περί απαγόρευσης των βασανιστηρίων και της απάνθρωπης και εξευτελιστικής μεταχείρισης. Κατωτέρω επιχειρείται μία συνοπτική παρουσίαση της σχετικής νομολογίας:

Ι. Οι υλικές συνθήκες κράτησης.
Το έντονο πρόβλημα του υπερπληθυσμού στα καταστήματα κράτησης της χώρας, έχει οδηγήσει στην έκδοση σειράς καταδικαστικών αποφάσεων του Δικαστηρίου του Στρασβούργου από το 2011 και εξής. Σύμφωνα με την οικεία νομολογία, όταν το ΕΔΔΑ αντιμετωπίζει μία ολοφάνερη περίπτωση υπερπληθυσμού –κατά κανόνα όταν ο κρατούμενος έχει στην διάθεσή του προσωπικό χώρο μικρότερο από 3 τ.μ.– το στοιχείο αυτό από μόνο του αρκεί για να συμπεράνει ότι υπήρξε παράβαση του ά. 3 της ΕΣΔΑ. Εάν η έλλειψη χώρου δεν είναι τόσο κατάφωρη, το Δικαστήριο συνεκτιμά και άλλες πτυχές των συνθηκών κράτησης, για να κρίνει κατά πόσο μία κατάσταση είναι συμβατή με το ανωτέρω άρθρο.

Υπό αυτό το πρίσμα, καταδικαστικές αποφάσεις σε βάρος της χώρας μας έχουν εκδοθεί ύστερα από προσφυγές κρατουμένων για τις συνθήκες κράτησης στις φυλακές Ιωαννίνων (Νησιώτης κατά Ελλάδας, 34704/08, 10 Φεβρουαρίου 2011, § 37 επ.· Ταγκατίδης κατά Ελλάδας κ.α., 2889/09, 11 Οκτωβρίου 2011, § 20 επ.· Σαμαράς κ.ά. κατά Ελλάδας, 11463/09, 28 Φεβρουαρίου 2012, § 56 επ.· Τζαμαλής κ.ά. κατά Ελλάδας, 15894/09, 4 Δεκεμβρίου 2012, § 37 επ.· Niazai κ.ά. κατά Ελλάδας, 36673/13, 29 Οκτωβρίου 2015, § 42 επ.· Κουτσοσπύρος κ.ά. κατά Ελλάδας, 36688/13, 12 Νοεμβρίου 2015, § 50 επ.), Κορυδαλλού (Nieciecki κατά Ελλάδας, 11677/11, 4 Δεκεμβρίου 2012, § 47 επ. · Bouros κ.ά. κατά Ελλάδας, 51653/12, 50753/11, 25032/12, 66616/12, 67950/12, 12 Μαρτίου 2015, § 77 επ.· Singh κ.ά. κατά Ελλάδας, 60041/13, 19 Ιανουαρίου 2017, § 51 επ. –βλ. και την προγενέστερη καταδικαστική απόφαση για τις συνθήκες κράτησης στην απομόνωση της Δ΄ πτέρυγας των φυλακών Κορυδαλλού Peers κατά Ελλάδας, 28524/95, 19 Απριλίου 2001, § 67 επ. και κατωτέρω Μαρτζακλής κ.ά. κατά Ελλάδας, 20378/13, 9 Ιουλίου 2015, § 67 επ., για τις συνθήκες στο Νοσοκομείο Κρατουμένων Κορυδαλλού), Λάρισας (Κανάκης κατά Ελλάδας, 40146/11, 12 Δεκεμβρίου 2013, § 103 επ.· Bouros κ.ά. κατά Ελλάδας, 51653/12, 50753/11, 25032/12, 66616/12, 67950/12, 12 Μαρτίου 2015, § 77 επ.· Ali Cheema κ.ά. κατά Ελλάδας, 7059/14, 7 Απριλίου 2016, § 54 επ.· Kalandia κατά Ελλάδας, 48684/15, 6 Οκτωβρίου 2016, §§ 68, 74), Τρίπολης (Τ. κ.ά. κατά Ελλάδας, 41513/12 , 18 Μαΐου 2014, §§ 91, 94 επ.), Ναυπλίου (Λογοθέτης κ.ά. κατά Ελλάδας, 740/13, 25 Σεπτεμβρίου 2014, § 39 επ.), Αλικαρνασσού (Ν.Α. κ.ά. κατά Ελλάδας, 36546/10, 23 Οκτωβρίου 2014, § 76 επ.· Kalandia κατά Ελλάδας, 48684/15, 6 Οκτωβρίου 2016, §§ 68, 73), Πάτρας (Παπακωνσταντίνου κατά Ελλάδας, 50765/11, 13 Νοεμβρίου 2014, § 55 επ.), Διαβατών (Bouros κ.ά. κατά Ελλάδας, 51653/12, 50753/11, 25032/12, 66616/12, 67950/12, 12 Μαρτίου 2015, § 77 επ.· Καρτέλης κ.ά. κατά Ελλάδας, 53077/13, 7 Ιανουαρίου 2016, § 35 επ.· Πατρίκης κ.ά. κατά Ελλάδας, 50622/13, 28 Ιανουαρίου 2016, § 44 επ.· Adiele κ.ά. κατά Ελλάδας, 29769/13, 25 Φεβρουαρίου 2016, § 45 επ.· Παπαδάκης κ.ά. κατά Ελλάδας, 34083/13, 25 Φεβρουαρίου 2016, § 55 επ.), Κέρκυρας (Lutanyuk κατά Ελλάδας, 60362/13, 25 Ιουνίου 2015, § 38 επ.· Niazai κ.ά. κατά Ελλάδας, 36673/13, 29 Οκτωβρίου 2015, § 42 επ.), Κορίνθου (Φιλιππόπουλος κατά Ελλάδας, 41800/13, 12 Νοεμβρίου 2015, § 64 επ.), Κομοτηνής (Αλεξόπουλος κ.ά. κατά Ελλάδας, 41804/13, 6 Οκτωβρίου 2016, § 34 επ.) και Χίου (Igbo κ.ά. κατά Ελλάδας, 60042/13, 9 Φεβρουαρίου 2017, § 40 επ.).

ΙΙ. Η περίθαλψη των ασθενών - κρατουμένων.
Σύμφωνα με τη νομολογία του ΕΔΔΑ, η έλλειψη της προσήκουσας ιατρικής περίθαλψης ή γενικότερα η κράτηση ασθενούς υπό ακατάλληλες συνθήκες, μπορούν κατά κανόνα να αποτελέσουν μεταχείριση αντίθετη προς το ά. 3 της ΕΣΔΑ.

Σύμφωνα με τα εκάστοτε πραγματικά περιστατικά, το ΕΔΔΑ έχει αποφανθεί ότι παραβιάστηκε το ά. 3 σε δύο περιπτώσεις ασθενών που τελούσαν σε ειδικό καθεστώς κράτησης στις φυλακές Κορυδαλλού (Σερίφης κατά Ελλάδας, 27695/03, 2 Νοεμβρίου 2006, § 31 επ.· Ξηρός κατά Ελλάδας, 1033/07, 9 Σεπτεμβρίου 2010, § 70 επ.), καθώς και στην υπόθεση των οροθετικών κρατουμένων στο Νοσοκομείο του Κορυδαλλού «Άγιος Παύλος» (Μαρτζακλής κ.ά. κατά Ελλάδας, 20378/13, 9 Ιουλίου 2015, § 64 επ., τόσο για τις κακές υλικές και υγειονομικές συνθήκες όσο και για τις ασυνέπειες στη χορήγηση προσήκουσας θεραπείας). Καταδικαστικές αποφάσεις έχει εκδώσει το Δικαστήριο του Στρασβούργου και υπέρ ασθενών κρατουμένων με σοβαρότατα νοσήματα όπως καρκίνο, εγκεφαλικό κλπ. (Κοτσαύτης κατά Ελλάδας, 39780/06, 12 Ιουνίου 2008, § 47 επ.· Λιάρτης κατά Ελλάδας, 16906/10, 10 Μαΐου 2012, § 45 επ.· Τ. κ.ά. κατά Ελλάδας, 41513/12 , 18 Μαΐου 2014, §§ 92-93, 100 επ.· Λαυρεντιάδης κατά Ελλάδας, 29896/13, 22 Σεπτεμβρίου 2015, § 66 επ.· Μέκρας κατά Ελλάδας, 12863/14, 9 Ιουνίου 2016, § 30 επ. –βλ. επίσης τη σχετική Kalandia κατά Ελλάδας, 48684/15, 6 Οκτωβρίου 2016, § 68 επ.).

ΙΙΙ. Το δικαίωμα πραγματικής προσφυγής.
Στο πλαίσιο της σχετικής νομολογίας προβάλλει μία ακόμη παράμετρος, αυτή της παραβίασης του ά. 13 συνδυασμό με το ά. 3 της ΕΣΔΑ, λόγω έλλειψης μίας εθνικής «πραγματικής» προσφυγής, που θα μπορούσε να εμποδίσει την επέλευση της παραβίασης ή να θεραπεύσει την επίδικη κατάσταση ή να προσφέρει στον ενδιαφερόμενο μία προσήκουσα επανόρθωση για οποιαδήποτε παραβίαση έχει ήδη λάβει χώρα.

Το ΕΔΔΑ έχει αποφανθεί πως παραβιάστηκε το ά. 13 σε συνδυασμό με το ά. 3 της ΕΣΔΑ τόσο σε υποθέσεις κρατουμένων στις οποίες έκρινε ότι υπήρξε παράβαση αυτοτελώς του ά. 3 (Λιάρτης κατά Ελλάδας, 16906/10, 10 Μαΐου 2012, § 39 επ.· Μαρτζακλής κ.ά. κατά Ελλάδας, 20378/13, 9 Ιουλίου 2015, §§ 52 επ., 79· Λαυρεντιάδης κατά Ελλάδας, 29896/13, 22 Σεπτεμβρίου 2015, § 80 επ.· Φιλιππόπουλος κατά Ελλάδας, 41800/13, 12 Νοεμβρίου 2015, §§ 51επ., 75· Κουτσοσπύρος κ.ά. κατά Ελλάδας, 36688/13, 12 Νοεμβρίου 2015, § 61 επ. (μόνο 572)· Καρτέλης κ.ά. κατά Ελλάδας, 53077/13, 7 Ιανουαρίου 2016, § 43 επ.· Πατρίκης κ.ά. κατά Ελλάδας, 50622/13, 28 Ιανουαρίου 2016, § 51 επ.· Adiele κ.ά. κατά Ελλάδας, 29769/13, 25 Φεβρουαρίου 2016, § 54 επ.· Παπαδάκης κ.ά. κατά Ελλάδας, 34083/13, 25 Φεβρουαρίου 2016, § 63 επ.· Ali Cheema κ.ά. κατά Ελλάδας, 7059/14, 7 Απριλίου 2016, § 66 επ.· Αλεξόπουλος κ.ά. κατά Ελλάδας, 41804/13, 6 Οκτωβρίου 2016, §§ 29-30, 40· Kalandia κατά Ελλάδας, 48684/15, 6 Οκτωβρίου 2016, § 91 επ., ως προς τη διάρκεια της διαδικασίας βάσει του ά. 110^Α ΠΚ· Singh κ.ά. κατά Ελλάδας, 60041/13, 19 Ιανουαρίου 2017, § 62 επ. και Igbo κ.ά. κατά Ελλάδας, 60042/13, 9 Φεβρουαρίου 2017, §§ 35 επ., 51) όσο και σε υποθέσεις στις οποίες απέρριψε τον σχετικό ισχυρισμό (Κωνσταντινόπουλος κ.ά. κατά Ελλάδας, 69781/13, 28 Ιανουαρίου 2016, § 57 επ. · Ali Cheema κ.ά. κατά Ελλάδας, 7059/14, 7 Απριλίου 2016, § 66 επ., για έναν εκ των προσφευγόντων· Kagia κατά Ελλάδας, 26442/15, 30 Ιουνίου 2016, § 53 επ.· D.M. κατά Ελλάδας, 44559/15, 16 Φεβρουαρίου 2017, § 43 επ.).

Συμπερασματικά, οι κρατούμενοι οι οποίοι έχουν προσφύγει επιτυχώς στο Δικαστήριο του Στρασβούργου με έρεισμα την παράβαση του ά. 3 της ΕΣΔΑ, όπως εκτέθηκε ανωτέρω, έχουν ξεπεράσει πλέον τους 300 -στην πλειονότητά τους έλληνες πολίτες. Το συνολικό ποσό για την αποζημίωση λόγω ηθικής βλάβης, τα δικαστικά και λοιπά έξοδα αυτών των κρατουμένων αγγίζει μέχρι στιγμής τα 2,7 εκατομμύρια ευρώ. Είναι σαφές ότι για την επίλυση των ζητημάτων που προκύπτουν από τις αποφάσεις του Δικαστηρίου δεν αρκούν οι προσωρινές νομοθετικές λύσεις. Αντίθετα, είναι αναγκαίο να υπάρξουν μόνιμες και σαφείς ρυθμίσεις -προς την κατεύθυνση της σταθερής μείωσης του αριθμού των κρατουμένων, της κατάλληλης ιατρικής περίθαλψης των ασθενών και της θέσπισης ενός ειδικού ενδίκου βοηθήματος αναφορικά με την παραβίαση του ά. 3- ώστε να αποφευχθεί η έκδοση νέων καταδικαστικών αποφάσεων στο μέλλον.