Ένας αναπάντεχος διάλογος μεταξύ Σωφρονιστικής και Τέχνης διεξήχθη τους τελευταίους μήνες στην πόλη του Reading (65 χλμ. δυτικά του Λονδίνου). Η περίφημη φυλακή του Reading, όπου ο Oscar Wilde εξέτισε το μεγαλύτερο μέρος της διετούς καταδίκης του (1895-1897), άνοιξε και πάλι τις πύλες της μετά το οριστικό κλείσιμό της το 2013. Αυτή τη φορά δεν υποδέχτηκε όμως τροφίμους, αλλά τους επισκέπτες μιας έκθεσης. Η έκθεση «Inside», που εγκαινιάστηκε «εντός» του διατηρητέου κτίσματος της ιστορικής φυλακής τον περασμένο Σεπτέμβρη, έδωσε στο κοινό την ευκαιρία να έρθει σε επαφή με έργα τέχνης και κείμενα εμπνευσμένα από τη φυλακή και τα βιώματα των κρατουμένων, έχοντας βέβαια ως κεντρικό σημείο αναφοράς τον ίδιο τον Wilde. Κάθε Κυριακή, μπροστά από την πόρτα του κελιού του – η οποία είχε μεταφερθεί στο εκκλησάκι της φυλακής – πραγματοποιείτο εξάωρη ανάγνωση του έργου του «De Profundis», του αριστουργηματικού γράμματος που έγραψε o Wilde κατά τον εγκλεισμό του στο κελί C.3.3 (πτέρυγα Γ, 3ος όροφος, 3ο κελί) στον φίλο του Λόρδο Alfred Douglas.

Η κάτοψη της φυλακής του Reading

Το σταυροειδές κτήριο της φυλακής, αξιόλογο δείγμα πρώιμης βικτωριανής σωφρονιστικής αρχιτεκτονικής, ανεγέρθηκε το 1844 με σκοπό να υλοποιήσει το ανερχόμενο τότε απομονωτικό σύστημα. Βασίζεται στο πρωτοποριακό για την εποχή του σχέδιο της φυλακής Pentonville του Λονδίνου, η οποία είχε ανεγερθεί δύο έτη νωρίτερα κατά τα πρότυπα του ανατολικού σωφρονιστηρίου της Φιλαδέλφεια (1829). Γράφει σχετικά ο Κωνσταντίνος Γ. Γαρδίκας (Εγκληματολογία, Τόμ. Γ΄, Σωφρονιστική, Αθήνα ³1965, επανέκδ. Αθήνα-Κομοτηνή 2001, σ. 24): «Το Eastern penitentiary είναι η πρώτη ανά την υφήλιον μεγάλη φυλακή απομονωτικού συστήματος. Κατασκευασθείσα υπό του αρχιτέκτονος Haviland κατέστη υπόδειγμα, όπερ εμιμίθησαν πλείσται χώραι. (…) Τω 1829 εισήχθη η εργασία των κρατουμένων και διεμορφώθη εντελώς το πενσυλβανικόν (=απομονωτικόν σωφρονιστικόν σύστημα).»

H «εν μονώσει κράτησις» (separate system), συνοδευόμενη από υποχρεωτική  εργασία, υπήρξε και ο τρόπος έκτισης της ποινής που επεβλήθη στον Wilde λόγω «ιδιαίτερα απρεπών πράξεων με άλλο άρρεν πρόσωπο» (Criminal Law Amendment Act 1885, Section 11), σε μια εποχή που η φυλακή του Reading είχε μετατραπεί σε ένα βικτωριανό εργοστάσιο χριστιανικής μετάνοιας και βουβής περισυλλογής. Παράλληλα, το προαύλιο της φυλακής λειτουργούσε ήδη από το 1845 ως θέατρο δημοσίων εκτελέσεων, όπου και εκτελέστηκαν συνολικά 1868 κατάδικοι μέχρι το 1913 (τελευταία εκτέλεση). Μία εκτέλεση όμως που πραγματοποιήθηκε κατά τη διάρκεια του εγκλεισμού του Wilde, στις 7 Ιουλίου του 1896, έμελλε να σημαδέψει για πάντα τον συγγραφέα· απαθανατίστηκε σε ένα ακόμη αριστούργημά του, την φερώνυμη «Μπαλάντα της Φυλακής του Reading». Στο ποίημα αυτό, γραμμένο το 1897 λίγο καιρό μετά την αποφυλάκισή του, ο Wilde εξιστορεί την εκτέλεση δι’ απαγχονισμού – επρόκειτο για τον πρώτο απαγχονισμό μετά από 18 χρόνια – του στρατιώτη της Βασιλικής Ιππικής Φρουράς Charles Thomas Woolridge, αλλά και την μοίρα όλων των κρατουμένων που ήρθαν αντιμέτωποι με τη βαναυσότητα του ποινικού κολασμού (βλ. μεταξύ πολλών και τη μετάφραση του ποιήματος από την εγκληματολόγο Μ. Αρχιμανδρίτου, Εκδοτική Θεσσαλονίκης, 2011).

Οι κακουχίες της φυλακής κλόνισαν τελικά την υγεία του μέχρι τότε καλοζωισμένου συγγραφέα, ο οποίος πέθανε εξόριστος στη Γαλλία τρία χρόνια ύστερα από την αποφυλάκισή του, μέσα σε συνθήκες ένδειας και παρακμής, στην ηλικία των 46 ετών. Αντιθέτως, η φυλακή του Reading διήγαγε υπεραιωνόβιο βίο – καίτοι με διαλείψεις και δομικές αναπροσαρμογές – μέχρι τον τελικό της παροπλισμό το 2013, όταν έκλεισαν τα καταστήματα προσωρινής κράτησης και κράτησης νεαρών παραβατών που λειτουργούσαν εκεί από το 1992. Όσο για το κελί του Oscar Wilde, αυτό είναι το μόνο που στο «εσωτερικό» του δεν τοποθετήθηκε κανένα έργο τέχνης από τους διοργανωτές της έκθεσης «Inside». Ίσως γιατί τα «εσώψυχα» του συγγραφέα δεν πρόλαβαν να αποτυπωθούν ολάκερα στα έργα του, έχουν εντούτοις εγγραφεί στους τοίχους του κελιού του· γιατί στην απομόνωση «οι τοίχοι αντιπροσωπεύουν την τιμωρία»  (Michel Foucault, Επιτήρηση και Τιμωρία: Η Γέννηση της Φυλακής, μτφρ. Κ. Χατζηδήμου / Ι. Ραλλη, εκδόσεις Ράππα 1989, σ. 312).

Λεπτομέρειες για την έκθεση «Inside» βλ. στο σύνδεσμο: https://www.artangel.org.uk/project/inside/